Opowieści o zwyczajnym szaleństwie
Petr Zelenka
Data premiery: 2012-01-21
Reżyseria: Katarzyna Deszcz
Grane na: Duża Scena
Przekład: Krystyny Krauze
Realizatorzy:
Reżyseria: Katarzyna Deszcz
Scenografia i kostiumy: Wojciech Stefaniak
Opracowanie muzyczne: Dariusz Łapkowski
Realizacja świateł: Kazimierz Kowalski
Asystent reżysera: Tomasz Czajka
Inspicjent/sufler: Dorota Pietrusińska
Obsada:
Piotr Marcin Tomasik
Matka Irena Adamiak
Ojciec Lesław Ostaszkiewicz
Sylwia Małgorzata Rydzyńska
Jerzy/Żołnierz z Czeczeni Artur Hauke
Alicja Anna Suchowiecka
Mucha Leszek Andrzej Czerwiński
Anna Teresa Suchodolska
Alesz Wojciech Rydzio
Jana Marta Masłowska
Manekin (Ewa) Małgorzata Jakubiec-Hauke
Szef/Mężczyzna z publiczności Tomasz Czajka
„Opowieści o zwyczajnym szaleństwie” są kolejną propozycją repertuarową elbląskiego teatru, sięgającą po dramat współczesny. Po „Ruskim miesiącu”, „Celebracjach”, „Testosteronie” przyszedł czas na Czecha Petra Zelenkę, który odnosi spektakularne sukcesy jako dramaturg i filmowiec, nie tylko u sąsiadów zza południowej granicy. „Opowieści…”, choć wielokrotnie wystawiane na teatralnych deskach, części publiczności kojarzą się przede wszystkim z ich filmową ekranizacją, która zdążyła uzyskać miano kultowej pozycji przede wszystkim dla 20-30. latków, odbierających je jako manifest pokoleniowy.
Sztuka Zelenki przenosi w doskonale nam znane postkomunistyczne realia. To podróż do kraju po przełomie, który dotknął nie tylko ustrój i gospodarkę, ale również zmusił do zmian na poziomie mentalnym. Jakkolwiek szybko zmieniają się okoliczności, w których funkcjonują bohaterowie dramatu, tak ich wewnętrzna rewalidacja jest procesem żmudnym i niekompletnym. Młodzi nie mogą odnaleźć swojego właściwego miejsca w teraźniejszości, starsze pokolenie żyje bolesnym sentymentem do tego, co było dawniej, skrzętnie tuszując swój wkład w budowę socrealizmu. Wszyscy zdają się być „wypluci” przez rzeczywistość, oderwani od korzeni, bez podstaw, na których mogli by oprzeć swą egzystencję. Dryfują samotnie, od czasu do czasu podejmując desperackie próby w poszukiwaniu szczęścia oraz miłości, która ciągle pozostaje nieosiągalną idée fixe.
Autor – Petr Zelenka przedstawia całą galerię niebanalnych bohaterów, którzy zaskakują bogactwem przeżyć i z powodzeniem ilustrują ducha współczesności. Przegląd postaci dramatu, skłania do odczytywania „Opowieści o zwyczajnym szaleństwie” jako moralitetu o everymanie. To dzieło, które diagnozuje doświadczenia, jakie są udziałem każdego z nas, w mniejszym lub większym stopniu. Czyż nie znamy osób, które zrobiły coś nieobliczalnego, by zatrzymać ukochaną osobę przy sobie? Czy nie dotykają nas problemy w relacjach damsko-męskich? Czy wreszcie, nie mamy wrażenia, że świat wokoło zwariował, a my z nim?
Zelenka ukazuje swych bohaterów na wyboistej drodze, poszukujących zdrowych związków międzyludzkich, bez nadziei na odnalezienie jej końca. Przedstawia ludzi emocjonalnie niedojrzałych, z których każdy szaleńczo pragnie miłości. Dramat polega na tym, iż jednocześnie nie mają oni szans na spełnienie swoich pragnień i osiągnięcie pełni dorosłości. Są bezradni w swym mierzeniu się ze światem. Nie potrafią kochać, choć tak bardzo tego pragną. Nie odróżniają wytworzonej przez siebie kreacji do faktów. Trzydziestosześcioletni, Piotr, który przekroczywszy już wiek chrystusowy powinien prowadzić ustatkowane życie, topiąc swe smutki w alkoholu, „dorabia” oglądając sąsiadów podczas aktu miłosnego. W walce o Janę gotowy jest sięgnąć po każdy sposób, by ją odzyskać, nawet po magiczne rytuały. Mucha, który nie wychodzi z domu z obawy przed kobietami, szuka sobie ich substytutów w odkurzaczu, umywalce, czy manekinie. Z kolei Jana wybiera swych partnerów, dzwoniąc do nich, kiedy przechodzą obok budki telefonicznej. Degrengolada jest udziałem także starszego pokolenia. Rodzice Piotra są przykładem wypalonego małżeństwa, żyjącego obok siebie jak dwie obce istoty. Matka popadająca w trakcie rozwoju akcji w coraz większy obłęd, w akcie rozpaczy bezskutecznie próbuje zrozumieć swojego męża nakładając jego ubrania. Ojciec Piotra, były lektor kronik, zdominowany przez żonę, odnajduje namiastkę uczucia u dużo młodszej od siebie – Sylwii, którą z kolei podnieca jego głos. Postaci spektaklu usilnie poszukują bliskości z drugą osobą, a ich desperacja ociera się o obłęd.
„Opowieści …” oscylują pomiędzy zdrowym rozsądkiem, a kompletnym szaleństwem. W sztuce trudno szukać definicji zarówno dla tego pierwszego, jaki i drugiego, a ich granice się łatwo zacierają. Już sam oksymoroniczny tytuł dramatu narzuca sprzeczność właściwą dla stanu umysłu osoby obłąkanej. Bohaterowie tylko z pozoru zachowują się normalnie. Już od pierwszej sceny uderza ukryta w ich postępowaniu irracjonalność. Dziwaczne obrzędy Piotra, zwyczaje seksualne jego sąsiadów, obsesyjne doszukiwanie się przez Matkę chorób u swego męża, czy pasja, z jaką Ojciec oddaje się obserwowaniu piwnych bąbli - składają się na długą listę osobliwości ukazanych w komedii. Żaden rodzaj miłości w spektaklu nie jest typowy. W splocie ekscentrycznych zachowań nie dziwi latający koc, ukazujący się Piotrowi, ani też manekin Muchy, który nagle ożywa i zamienia się w kobietę. Z drugiej strony, symptomatycznym u bohaterów dramatu, jest wyrażane przez nich pragnienie funkcjonowania w oswojonym świecie, gdzie wszystko jest typowe, uporządkowane, gdzie nie ma względności norm. Jana w czasie kłótni z Piotrem wykrzykuje: „ Chcę żyć normalnie. Przy tobie miałam wrażenie, że świat jest pełen szaleńców i psychopatów”.
Funkcjonowanie w świecie łączy się z permanentnym deficytem miłości, beznadziejnym poszukiwaniem kontaktu z drugim człowiekiem. Mimo, iż scenę dramatu zapełnia tłum postaci, to naznaczone są totalną samotnością. Wszystkich charakteryzuje podobny stan umysłu. Jak wariaci patrzą na świat i nie potrafią niczego zrozumieć. Starsze pokolenie, zdziecinniałe i zdziwaczałe, nie stanowi oparcia i autorytetu ani dla swoich dzieci, ani dla siebie nawzajem. Młodzi, których charakteryzuje bierność, z trudem radzą sobie z rzeczywistością.
„Normalne” życie dla Petra Zelenki jest stanem agonii, natomiast szaleństwo stanowi alternatywę dla pseudo-normalności. Daje ono nadzieję na wolność. „Zwyczajne szaleństwo" pomaga w walce ułudą rzeczywistości. Jest ono sposobem na obezwładniającą samotność, zagubienie i niezrozumienie tego, co wokoło.
Jak przystało na tytułowe „Opowieści …” autor przedstawia szereg epizodów, w których groteska miesza się z tragedią. Zabawne sytuacje, takie jak przeniesienie popędu seksualnego Muchy na umywalkę, wywołują śmiech, ale nie można zarzucić im banalnego dowcipu. Mistrzostwem Zelenki jest umiejętność mówienia o samotności i rozpadzie uczuć bez patosu i rozpaczy. Autor dotyka najistotniejszych kwestii ludzkiej egzystencji - pogodnie i z ogromnym dystansem. Pełnymi garściami czerpiąc z najlepszych wzorców tragikomedii, opowiada o dramatach ludzkich. Z bohaterów Petra Zelenki potrafimy się śmiać, jednocześnie utożsamiając się z ich problemami. Uniwersalizm dramatów czeskiego autora, pozwala na odbieranie ich jako głosu pokoleń.
Na koniec zostaje pytanie, czy gdyby podobną sztukę miał napisać Polak, to czy miałaby ona podobny wyraz? Czy którykolwiek z naszych rodaków ująłby tak trudny temat w formę pełną lekkości i dystansu do samego siebie? Chciałabym wierzyć, że tak. Zostaje zatem czekać na rodzimego twórcę pokroju Zelenki, który potrafiłby wyzwolić się z ciężkiej martyrologii i swoim mądrym humorem opowiadałby o zwyczajnych szaleństwach mu współczesnych.
Joanna Buzderewicz
Petr Zelenka
Urodził się w 1967.
W latach 1986 –1991 studiował w Szkole Filmowej w Pradze, FAMU.
Od czerwca 1990 i marca 1991 pracował jako scenarzysta w Barrandov Film studio i był redaktorem programu Czeskiego Mate w BBC..
Od 1990 do 1996, cztery scenariusze telewizyjne były produkowane przez Czeską Telewizję.
Reżyserski debiut Mnaga – Happy End z 1996 roku zdobył nagrodę miasta Cottbus i Golden Kingfisher w Pilsen i był pokazywany w kinach w Niemczech i Holandii. Buttoners (Guzikowcy) z 1997 roku, drugi film długometrażowy, stał się kultowym filmem dekady w Czechach, który zdobył mnóstwo nagród również na arenie międzynarodowej.
Film z 2000 roku pt. SAMOTNI, którego Zelenka był pomysłodawca i współ scenarzystą stał się hitem z Czechach, i został nominowany do nagrody FIPRESCI oraz ekumenicznej nagrody jurorów w Mannheim-Heilderberg.
Film Rok diabła (2004) grany jest w kinach europejskich i zdobył kilka prestiżowych nagród.
Sztuka Opowieści i zwyczajnym szaleństwie w tłumaczeniu Krystyny Krauze grana jest z powodzeniem od 2003 roku kilku już polskich teatrach.
Rozkład jazdy – autorstwa Petra Zelenki i Michaela Frayna miał światową prapremierę w Brnie w 2005 roku w reżyserii Zelenki, a najnowsza sztuka pt.: Theremin miała światową prapremierę w Pradze w listopadzie 2005, w kwietniu 2006 w Moskwie a w 28.04.2007 w Warszawie. Najnowsza sztuka pt.: Oczyszczenie miała światową premierę w Krakowie 27.10.2007.
W kwestii praw autorskich prosimy o kontakt z Agencją ADiT.
Katarzyna Deszcz jest absolwentką Wydziału Reżyserii Dramatu Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie, skończyła także prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1982 r. założyła w Krakowie wraz z mężem Andrzejem Sadowskim grupę teatralną "Mandala" (19 spektakli eksperymentalnych w 34 krajach).
Ma ponad dwudziestoletnie doświadczenie reżyserskie. Znana jest z przedstawień w teatrach krakowskich: Słowackiego, Grotesce, Ludowym, Starym i innych na terenie całej Polski. Reżyseruje także poza granicami kraju np. w Wielkiej Brytanii, Japonii. Od wielu lat jest związana artystycznie z londyńskim Scarlet Theatre.
Na scenach polskich wyreżyserował m.in. Uzdrowiciela wg B. Friela, Na zachód od Shannon wg Mc Donagha, Wieczór trzech króli wg Szekspira (spektakl został nagrodzony na Festiwalu Szekspirowskim w Gdyni), Królową piękności z Leenane M. Mc Dongaha, Opowieści Gargantuiczne A. Sadowskiego wg Rabelaisgo, Pamięć wody S. Stephenson.
W latach 2003-2006 była dyrektorem Naczelnym i Artystycznym Teatru im. A. Mickiewicza w Częstochowie. Na tutejszej scenie wyreżyserowała Pannę Julię A. Strindberga, Iwonę, księżniczkę Burgunda W. Gombrowicza oraz Opowieści gargantuiczne Sadowskiego.
Od 1999 r. jest wykładowcą na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.
Krystyna Krauze
Dorobek artystyczny:
filmy dokumentalne dla TVP:
„Droga do nieba” (Video Studio Gdańsk - 1996) - reportaż o pielgrzymce ludzi „uzależnionych i nieprzystosowanych”
„Życie na cmentarzu” (VSG - 1999) - losy ludzi, praca i stosunki, impresja o życiu pozagrobowym
współpracowałam przy powstawaniu filmów: „Jan Saudek - czeski fotograf” (Profilm 1997) i „Stół bez kantów” (TVP - 1999)
Filmy dokumentalne dla Czeskiej Telewizji:
„Nic neni absurdni - portret rabina Sidona” - jak goj został rabinem (CzTv - 1997)
„Jak se źije pod plachtama” (Febio -1997) - o czeskich żeglarzach
„Bugel & Bugel - ojciec i syn” (CzTv- 1998) - o rodzinie polskich księży katolickich z okolic Czeskiego Cieszyna
„Mistr Vyskoćil - neźna imprese o dialogiskem jednani (CzTv -1998) - metoda pracy profesora Akademii Teatralnej w Pradze
„Jak Blahovi k sedmi babićkam a dedovi priśli” (CzTv - 1999) rodzinny dom starców
Scenariusze filmowe:
„Słabe serce” (adaptacja opowiadania F.Dostojewskiego)
„Biesiada u hrabiny Kotłubaj” (adaptacja opowiadania Gombrowicza)
„Dom radości, dom smutku” ( scenariusz filmu telewizyjnego na motywach powieści F.Werfla) - przed wojną wszyscy chcą się bawić, obraz CK Monarchii z 1914 roku i Czechosłowacji z okresu Monachium
„Oszukać los” (scenariusz filmu fabularnego) - losy dwóch kobiet i jednego dziecka...
Przez dwa sezony pracowałam jako dramaturg w teatrze w Opavie (północne Czechy), przez rok prowadziłam kurs wychowania teatralnego w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku
Przekłady z języka czeskiego: ponad dziesięć sztuk teatralnych współczesnych autorów, m.in.: K.Sidon – Shapiro (premiera Teatr Wybrzeże w Gdańsku), I.Vyskoćil, O.Daniek, P.Kohout (spektakl tv, pt.: Cyjanek o piątej, Wojna na III piętrze), P.Zelenka- Zwyczajne szaleństwa
(premiery w sześciu teatrach), Rozkłady jazdy, Teremin, D. Drabek – Pływanie synchroniczne – (prapremiera zarezerwowana dla Teatru im. Bogusławskiego w Kaliszu) Szwedzki stół (wydane w Antologii dramatu czeskiego -2006), Teremin – P. Zelenki (prapremiera polska w Teatrze Współczesnym w Warszawie – 2007), Prapremiera światowa sztuki Zelenki, pt.: Oczyszczenie – Stary Teatr w Krakowie – 2007.
Zobacz powiązane galerie:
